خلاف در آن است كه ( 1 ) هل يرجع الى جميعها قطعا ، أو الى كلّ واحدة منها قطعا ، أو الى ما يليه قطعا ؟ و كلام در اين مسأله جاى دگر بيايد ( 2 ) مستقصى - إن شاء اللَّه - و جز به قرينه رد نتواند كردن ( 3 ) إلى أحد المحتملين و قطع كردن كه راجع است با يكى از اين . و بعضى اهل علم گفتند معنى آن است كه : لولا فضل اللَّه عليكم لاتّبعتم الشّيطان كلَّكم ، چنان كه گويند : قلّ ما رأيت مثله ، أى ( 4 ) ما رأيت مثله ، و قال : قليل المثالب و القادحة ( 5 ) ، أى لا قادحة ( 6 ) فيه و لا مثلبة - و اللَّه اعلم بمراده . قوله : * ( فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه ) * ، آنگه رسول - عليه السّلام - را فرمود كه : تو به كار خود مشغول باش و مبالات مكن به تخلَّف منافقان و ارجاف مرجفان ، تو در سبيل خداى جهاد كن ( 7 ) كه تكليف ايشان بر تو نيست تا ضرر معصيت ايشان با تو آيد ، بل تكليف ايشان بر ايشان است و و بال و ضرر فعل ايشان برايشان بود ، تو را جز تكليف خود نيست . آنگه گفت : * ( وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، مؤمنان را تحريض كن بر جهاد تا كسى گمان نبرد كه به اين كه خداى تعالى گفت : * ( لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ) * ، او را نيست كه مردمان را جهاد فرمايد . و « تحريض » و « تحضيض » و « حثّ » به يك معنى باشد ، و در آيت دليل است بر آن كه خداى تعالى به گناه كسى ، ديگر را نگيرد . و در آن كه اين « فا » في قوله : * ( فَقاتِلْ ) * ، به چه تعلَّق دارد دو قول گفته‌اند : يكى آن كه جواب آن است كه گفت : * ( [ وَ ] ) * ( 8 ) * ( مَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه [ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيه أَجْراً عَظِيماً ) * ( 9 ) * ( ، ) * * ( فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه ] ) * أنت ايضا طمعا في ذلك ، و گفته‌اند تعلَّق دارد بقوله : * ( وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه ) * ( 10 ) ، * ( فَقاتِلْ ) * ، چرا كارزار

--> ( 1 ) . مر و . ( 2 ) . اساس ، مت : باشد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . وز ، تب : نتواند كردن ، آج ، لب ، مر : نتوان كرد . ( 4 ) . اساس ، مت : الى ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 ) . آج ، لب : و القارحه . ( 6 ) . آج ، لب : قارحه . ( 7 ) . اساس ، مت : كند ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها ، از قرآن مجيد افزوده شد . ( 9 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 74 . ( 10 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 75 .